Основной лекcический фонд

В каждом языке изначально закрепляются названия явлений, объектов и предметов окружающего мира, с которыми сталкивались, контактировали и имели дело в прошлом люди, а также элементов их хозяйственной деятельности. Сюда же относятся нименования частей тела человека и субъектов родственных отношений. В современном чувашском языке они представлены следующими лексическими единицами:

  1. Небесные тела и небесная сфера: хӗвел ʻсолнцеʼ; тӳпе ʻнебоʼ; ҫӑлтӑр ʻзвездаʼ, уйӑх ʻлунаʼ.
  2. Метеорологические явления: ҫил ʻветерʼ; ҫавраҫил ʻ вихрь, смерчʼ; ҫил-тӑвӑн ʻснежная буряʼ; тӑвӑл ʻбуряʼ; янкӑр тӳпе ʻясное небоʼ; сивӗ ʻхолодный, морозный; холод, морозʼ; сулхӑн ʻпрохладныйʼ; ӑшӑ ʻтеплый; теплоʼ; шӑрӑх ʻжаркий, знойныйʼ; мираж ʻмиражʼ; пӗлӗт ʻоблакоʼ; тӗтре ʻтуманʼ; дымлы, нӳрӗ, йӗпе ʻвлажный, мокрый, слякотный, сыройʼ; ҫумӑр ʻдождьʼ; пӑр ʻлёд, град,ʼ; юр ʻснегʼ; çăвать ʻпадать, лить, идти, сыпать, сыпаться (об атмосферных осадках)ʼ; паҫ, ʻинейʼ; çиçĕм ʻмолнияʼ; çутă ʻсветлый; светʼ; тĕттĕм, тӗксӗм ʻтёмный, сумрачныйʼ.
  3. Ландшафт и водная среда: ҫӗр ʻземля, местоʼ; сăрт, ту ʻгораʼ; чул ту, хысак, чакăл ту ʻскалаʼ; вăрман ʻлесʼ; раща ʻрощаʼ; тĕмсем ʻкустарник ʼ; çырма, ʻоврагʼ; тӳремлĕх ʻравнинаʼ; хир ʻстепьʼ; пуш хир ʻпустыняʼ; ҡыр, уй, пусă ʻполеʼ; айлăм ʻдолинаʼ; шишмә ʻ çăлкуç, ключ, родникʼ; шыв ʻрекаʼ; ăшăх ʻмельʼ; тинĕс ʻмореʼ; кӳлĕ ʻозероʼ; шыв ʻвода, водоём; рекаʼ; шурлăх ʻболотоʼ; тăпра ʻпочваʼ; тусан ʻпыльʼ.
  4. Дикие и домашние животные: кашкăр ʻволкʼ; тилĕ ʻлисаʼ; упа ʻмедведьʼ; кайăк ʻдичьʼ; пăлан ʻоленьʼ; пăши ʻлосьʼ; хир сысни ʻкабанʼ; мулкач, куян ʻзаяцʼ; пакша ʻбелкаʼ; пăсара ʻхорёкʼ; һеләүһен ʻ çӳлевĕç ʼ; кăш ʻсобольʼ; хăнтăр ʻбобёрʼ; юс ʻгорностайʼ; тыркас ʻсусликʼ; шаши ʻмышьʼ; йĕке хӳре ʻкрысаʼ; каюра ʻкротʼ; ҫара ҫерҫи ʻлетучая мышьʼ; лаша ʻлошадьʼ; ăйăр ʻжеребецʼ; кĕсре ʻкобылаʼ; ҫамрӑк кӗсре ʻмолодая кобылаʼ; тиха ʻжеребёнокʼ; иккӗмӗш ҫулта тиха ʻжеребёнок на втором году, лончакʼ; вăкăр ʻбыкʼ; ĕне ʻкороваʼ; пăру ʻтелёнокʼ; тына, тынашка, тына пăру; пушмак пăру ʻтёлка, нетельʼ; така ʻбаранʼ; сурăх ʻовцаʼ; путек ʻягнёнокʼ; качака таки ʻкозёлʼ; качака ʻкозаʼ; йытă ʻсобакаʼ; анчăк ʻщенокʼ; кушак ʻкошкаʼ; чĕрне ʻкопытоʼ; çăм ʻшерстьʼ; хӳре ʻхвостʼ.
  5. Дикие и домашние птицы: кайăк ʻптицаʼ; ăмăрт кайăк ʻорёлʼ; кӑйкӑр, лачӑм кайӑк ʻсоколʼ; хурчка ʻястребʼ; çăхан ʻворонʼ; ула курак ʻворонаʼ; чана, чавка ʻгалкаʼ; тăри ʻжаворонокʼ; шăпчăк ʻсоловейʼ; çерçи, сала кайăк ʻворобейʼ; чĕкеç ʻласточкаʼ; хир чăххи ʻкуропаткаʼ; кăвакарчăн ʻголубьʼ; чакак ʻсорокаʼ; ула такка ʻдятелʼ; карăк ʻглухарьʼ; акăш ʻлебедьʼ; тăрна ʻжуравльʼ; аист ʻаистʼ; чарлан ʻцапляʼ; чăх, чăхă ʻкурицаʼ; автан ʻпетухʼ; кăвакал ʻуткаʼ; хур ʻгусьʼ; кăркка аçи ʻиндюкʼ; йомортҡа, çăмарта ʻяйцоʼ; çунат ʻкрылоʼ; тĕк ʻпероʼ; сăмса ʻклювʼ.
  6. Деревья, кустарники, травы, цветы: йывăç ʻдеревоʼ; тĕмĕ ʻкустʼ; курăк ʻтраваʼ; чечек, çеçке ʻцветокʼ; тирек ʻтопольʼ; юман ʻдубʼ; хурăн ʻберёзаʼ; хыр ʻсоснаʼ; чăрăш ʻельʼ; ăвăс ʻосинаʼ; çирĕк ʻольхаʼ; çемçе чăрăш ʻлиственницаʼ; хăва, çӳçе ʻиваʼ; уртăш ʻможжевельникʼ; пилеш ʻрябинаʼ; çĕмĕрт ʻчерёмухаʼ; çырла ʻягодаʼ; хурăн çырли ʻземляникаʼ; кӑвакарчӑн ҫырли ʻголубика пĕрлĕхен çырли ʻкостяникаʼ; хура хăмла çырли ʻежевикаʼ; хăмăш ʻкамышʼ; мăк ʻмохʼ; кăмпа ʻгрибʼ.
  7. Культурные растения и злаки: вир ʻпросоʼ; тулă ʻпшеницаʼ; урпа ʻячменьʼ; сĕлĕ ʻовёсʼ; ясмăк ʻчечевицаʼ; çарăк ʻрепаʼ; кишĕр ʻморковьʼ; кăшман ʻсвёклаʼ; купăста ʻкапустаʼ; çĕр улми ʻкартофельʼ; сухан ʻлукʼ; ыхра ʻчеснокʼ.
  8. Хозяйственная деятельность: су ʻдоитьʼ; утă ʻсеноʼ; кӗтӳ ҫӳретмелли вырӑн ʻпастбищеʼ; кĕт ʻпастиʼ; кĕту ʻстадоʼ; выльӑх тӑмалли вырӑн ʻстойлоʼ; акакан уй ʻвозделываемое полеʼ; плуг ʻплугʼ; выр ʻжатьʼ; çул ʻкоситьʼ; çурла ʻсерпʼ; çава ʻкосаʼ; кĕреçе ʻлопатаʼ; сенĕк ʻвилыʼ; кĕлте ʻснопʼ; улăм ʻсоломаʼ; вăрă, тĕшĕ, пĕрчĕ ʻзерноʼ; аптăри ʻшилоʼ; тĕрт ʻткатьʼ; ав, хуç, çых ʻплести; витьʼ; арла ʻпрястьʼ; ҫип ʻнитка, пряжаʼ; йăвала, лӳчĕрке, лутăрка ʻмять, трепатьʼ; тир ʻкожа (выделенная); юфтьʼ; кĕççе ʻвойлокʼ; хыр ʻскоблитьʼ; хăйра, çивĕчлет ʻточитьʼ; юн- ʻстрогатьʼ; мăлатук ʻмолоток, молотʼ; пуртă ʻтопорʼ; пăта ʻгвоздьʼ; такан ʻподковаʼ; тимерҫӗ ʻкузнецʼ; тимĕр ʻжелезоʼ; чугун ʻчугунʼ; пăхăр ʻмедьʼ; йĕс ʻлатуньʼ; ылтăн ʻзолотоʼ; кĕмĕл ʻсереброʼ; хура тăхлан ʻсвинецʼ.
  9. Дорога, транспорт: çул ʻдорога; путь; путешествиеʼ; сукмак, утма çул, çуран çул ʻтропаʼ; мăйкăч, касмăк ʻарканʼ; вăрен, кантра, пăяв ʻверёвкаʼ; йĕнер ʻседлоʼ; йĕвен ʻуздаʼ; йӑрана ʻстремяʼ; урапа ʻтелегаʼ; кустăрма ʻколесоʼ; тĕнĕл ʻосьʼ; ту кун, кӑшӑл ʻободʼ; турта ʻоглобляʼ; сулă ʻплотʼ; кимĕ ʻлодкаʼ.
  10. Жилище, дом, мебель, кухонная утварь: çурт ʻжилищеʼ; пӳрт ʻдомʼ; чатӑр ʻшатёрʼ; тăрă ʻкрышаʼ; алăк ʻдверьʼ; хапха ʻворотаʼ; пусаха, алăк янаххи ʻпорогʼ; чӳрече, кантăк ʻокноʼ; вырӑн ʻложеʼ; çытар, минтер ʻподушкаʼ; тӳшек ʻперинаʼ; сĕтел ʻстолʼ; пукан ʻстулʼ; савăт-сапа ʻпосудаʼ; хусан ʻказанʼ; ҫатма ʻсковородаʼ; кашăк ʻложкаʼ; вилка ʻвилкаʼ; ăскач ʻчерпакʼ; чашăк, курка ʻчашкаʼ; витре ʻведроʼ.
  11. Пища, приготовление пищи: апат, çиме, çимелли, апат-çимĕç ʻпищаʼ; ĕçме ʻнапитокʼ; аш, какай ʻмясоʼ; çу ʻжир, маслоʼ; сĕт ʻмолокоʼ; сĕр ʻцедитьʼ; çимĕç ʻплод, фруктʼ; çăкăр ʻхлебʼ; яшка; шӳрпе ʻсупʼ; пăтă ʻкашаʼ; пăчăрта, имĕр, çăр ʻдавить, измельчатьʼ; авăрт, авăр ʻмолотьʼ; çăнăх ʻмукаʼ; ăшала, шарикле ʻжаритьʼ; пĕçер ʻваритьʼ.
  12. Одежда, украшения: тӑхӑн ʻнадеватьʼ; тум, тумтир ʻодеждаʼ; çуха, çухава ʻворотникʼ; çанă ʻрукавʼ; кĕсье ʻкарманʼ; аркă, чĕрçи ʻподолʼ; чĕн ʻременьʼ; кĕпе ʻрубашка, платьеʼ; кĕрĕк ʻшубаʼ; шăлавар ʻбрюкиʼ; çĕлĕк, калпак, пухча ʻшапкаʼ; атă ʻсапогиʼ; хӑлха унки, хӑлха алки, алка ʻсерьгаʼ; балдаҡ, çĕрĕ ʻкольцоʼ; куçлă çĕрĕ ʻперстеньʼ; мăя, ама, мăй çыххи ʻожерельеʼ.
  13. Части тела: çӳç ʻволосʼ; пуç ʻголоваʼ; хăлха ʻухоʼ; пит ʻлицоʼ; куç харши ʻбровьʼ; куç тĕкĕ, куç хăрпăкĕ ʻресницаʼ; куç ʻглазʼ; сăмса ʻносʼ; çăвар ʻротʼ; майăх ʻусы, усʼ; сухал ʻбородаʼ; тута ʻгубаʼ; шăл ʻзубʼ; мăй ʻшеяʼ; иң, хулпуççи ʻплечоʼ; ӳт, ӳт-пӳ ʻтело; туловищеʼ; тир,  ʻкожаʼ; тур палли ʻродинка, родимое пятноʼ; алă ʻрукаʼ; ура ʻногаʼ; пӳрне ʻпалецʼ.
  14. Субъекты родственных отношений: тăван, хурăнташ ʻродственникʼ; атте ʻпапаʼ; анне ʻмамаʼ; асатте (аттен ашшĕ); кукаçи (аннен ашшĕ) ʻдедушкаʼ; асанне (атте амăшĕ); кукамай (анне амăше) ʻбабушкаʼ; ар тăван; пичче, тете ʻбрат (старший), дядяʼ; аппа (хамран аслă) ʻсестра (старшая), тётяʼ; шăллăм ʻмладший брат, братишкаʼ; йăмăк (хамран кĕçĕнни) ʻмладшая сестра, сестрёнкаʼ; мăнук ʻвнукʼ; кĕрӳ ʻзятьʼ; кин ʻсноха, невесткаʼ.

Источники:

  1. Егоров В.Г. Русско-чувашский словарь. – Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1972. – 496 с.
  2. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков: Лексика: 2-е изд., доп. / Э.Р. Тенишев, Г.Ф. Благова, И.Г. Добродомов, А.В. Дыбо, И.В. Кормушин, Л.С. Левитская, О.А. Мудрак, К.М. Мусаев – М.: Наука, 2001. – 822 с.
  3. http://ru.samah.chv.su/dict/7.html